Hiponatremia jest efektem niepożądanego działania leków, który może wystąpić podczas stosowania polifarmakoterapii. Szczególnie często do hiponatremii dochodzi w przypadku stosowania leków moczopędnych, niektórych leków przeciwdepresyjnych, leków przeciwpsychotycznych, karbamazepiny (lek przeciwpadaczkowy) oraz niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ). Hiponatremia może występować u pacjentów z chorobami przewlekłymi, w tym z chorobą nowotworową, a zaburzenia jonowe mogą być konsekwencją zarówno samej choroby, jak i stosowanego leczenia.

Hiponatremia to stan, w którym  stężenie sodu w surowicy krwi spada poniżej 135 mmol/l. W praktyce klinicznej jest najczęściej spotykanym zaburzeniem gospodarki wodno-elektrolitowej. Występuje u około 15-20 proc. pacjentów hospitalizowanych ze wskazań nagłych, a niemal u 20 proc. pacjentów w stanie krytycznym. Może prowadzić do szerokiej gamy objawów klinicznych, od łagodnych po ostre, do zagrożenia życia włącznie. U pacjentów dotkniętych wielochorobowością wiąże się z wydłużeniem czasu hospitalizacji i ze zwiększoną śmiertelnością. Także wiek jest silnym i niezależnym czynnikiem ryzyka hiponatremii a pacjenci w podeszłym wieku są na nią szczególnie narażeni.

Poniżej zebrano najważniejsze czynniki ryzyka wystąpienia hiponatremii:

– wiek pacjenta ponad 65 lat

– płeć żeńska

– wielochorobowość

– polifarmakoterapia prowadzona bez uwzględnienia ryzyka wystąpienia hiponatremii

– zespół zwany „herbata i tost”, czyli dieta o niskiej zawartości soli oraz białka

– choroby OUN

– padaczka

– depresja

– cukrzyca

– odwodnienie

– palenie papierosów

– hipotyreoza

– POChP

– niewydolność krążenia

– niewydolność nerek

– nowotwory złośliwe

– wysoka temperatura otoczenia

W kolejnym zestawieniu przedstawiamy leki, które najczęściej są odpowiedzialne za hiponatremię:

– amiodaron

– analgetyki opioidowe

– bromokryptyna

– ciprofloksacyna

– desmopresyna

– diuretyki tiazydowe i pętlowe

– inhibitory pompy protonowej

– kotrimoksazol

– karbamazepina

– leki antycholinergiczne

– niesteroidowe leki przeciwzapalne, szczególnie te o długim obwodowym okresie półtrwania (np. oksykamy)

– niektóre leki przeciwdepresyjne (największe ryzyko stwarzają:  citalopram, escitalopram, duloksetyna, klomipramina, mirtazapina, wenlafaksyna, moklobemid)

Częstość występowania hiponatremii dodatnio koreluje z liczbą hospitalizacji, których przyczyną jest nieprawidłowe kojarzenie leków o sumujących się działaniach niepożądanych. Na podstawie danych uzyskanych w ośrodkach monitorowania bezpieczeństwa farmakoterapii utworzono listę leków, które, jeśli są podawane w połączniu ze sobą, podnoszą ryzyko wystąpienia hiponatremii w populacji senioralnej. Należy dodać, że w populacji senioralnej najwyższy odsetek pacjentów wymagających hospitalizacji stanowią właśnie pacjenci z hiponatremią.

Poniżej przykłady połączeń leków stosowanych u pacjentów w wieku podeszłym, w których najczęściej występuje sumowanie się niepożądanych działań i eskalacja ryzyka hiponatremii:

Amiodaron + lek przeciwdepresyjny zwiększający ryzyko wystąpienia hiponatremii

Amiodaron + inhibitor pompy protonowej (PPI) + diuretyk pętlowy lub tiazydowy

Analgetyki opioidowe  + lek przeciwdepresyjny zwiększający ryzyko wystąpienia hiponatremii

Ciprofloksacyna + PPI + diuretyk pętlowy lub tiazydowy

Kotrimoksazol + amiodaron + diuretyk pętlowy lub tiazydowy

Analgetyki opioidowe + karbamazepina

PPI + diuretyk pętlowy lub tiazydowy + NLPZ

NLPZ + karbamazepina + PPI

Escitalopram + mirtazapina

Amiodaron + Ciprofloksacyna +PPI

Profilaktyka wystąpienia hiponatremii, w szczególności u pacjentów geriatrycznych, powinna opierać się na szczegółowej analizie prawidłowości kojarzenia leków stosowanych jednoczasowo, a ponadto na odpowiednim doborze diety.

Dr hab. Jarosław Woroń, prof. dr hab. Ryszard Korbut

Zakład Farmakologii Klinicznej Katedry Farmakologii Wydziału Lekarskiego UJ CM Kraków,

Uniwersytecki Ośrodek Monitorowania i Badania Niepożądanych Działań Leków,

Szpital Uniwersytecki w Krakowie