Od wybuchu pandemii nie ukazuje się „Galicyjska Gazeta Lekarska Lekarza Dentysty”, jednak nie zapominamy o problematyce stomatologicznej. Po dłuższej przerwie zapraszamy do lektury przeglądu fachowej prasy, jak zwykle perfekcyjnie dokonanego przez doktora Grzegorza Herbuta.

Wakacje dobiegły końca. Czas wrócić do naszych codziennych obowiązków, do naszych gabinetów, pacjentów. Co nowego pojawiło się w czasie wakacyjnych miesięcy w prasie stomatologicznej?

W „Nowym Gabinecie Stomatologicznym” znajdziemy pierwszy artykuł „Analiza rentowności gabinetu stomatologicznego”. Autor zwraca uwagę na rosnące koszty (energia, materiały, presja płacowa), które powodują, że wiele procedur przy dotychczasowych cennikach traci opłacalność; nieadekwatne rozliczenia prowizyjne mogą pogłębiać problem. Dalej zwraca uwagę, że kluczem jest policzenie kosztu godziny fotela i marży na zabiegu. Efektem powinno być przywrócenie dodatniej marży i gotówki.

Drugi artykuł to „Kompendium wiedzy o pastach do zębów”. Znajdziemy tutaj przegląd nowoczesnych past: ewolucja składu, rola składników aktywnych, remineralizacja i ochrona jamy ustnej. Artykuł to praktyczne „co, dla kogo i kiedy”. Wniosek: dobieraj pastę wg profilu ryzyka pacjenta; zapisuj rekomendację w karcie; edukuj o ilości (ziarnko ryżu/groszek) i częstotliwości; sprawdzaj RDA i unikaj zbyt agresywnych preparatów u pacjentów z abrazją/erozją.

Trzeci artykuł to „Przerwanie leczenia przez lekarza dentystę – granice prawa i odpowiedzialności”. Autorka konkluduje, że decyzja o zakończeniu terapii bywa trudna; prawo nie nakazuje „leczyć w nieskończoność”, ale sposób przerwania musi być zgodny z ustawą, etyką i orzecznictwem. Podaje dopuszczalne przesłanki zakończenia współpracy: trwale zaburzona relacja zaufania, uporczywy brak współpracy, zagrożenie bezpieczeństwa personelu, brak płatności mimo wezwań, działanie wbrew zaleceniom stwarzające ryzyko. Autorka dodatkowo przypomina, iż nie wolno odmówić pomocy w sytuacjach zagrożenia życia. Należy też pamiętać, że odmowa dalszego leczenia nie może naruszać praw pacjenta.

Czwarty artykuł o tytule „Ile zarabiają asystentki i higienistki w 2025 r.?” omawia najnowszych dane płacowe i efekty obowiązkowych podwyżek od lipca 2025 r. dla pracowników medycznych w podmiotach leczniczych oraz wpływu na budżety praktyk prywatnych. Tekst porządkuje poziomy wynagrodzeń (etat w podmiocie leczniczym vs. rynek prywatny), różnice regionalne i kompetencyjne (dyplom higienistki, kwalifikacje, dodatkowe uprawnienia). Dla właściciela gabinetu to sygnał, by: wprowadzić matrycę płacową z widełkami i ścieżkami awansu (staż, szkolenia, zakres kompetencji), policzyć całkowity koszt etatu (pensja + ZUS + benefity + dyżury) i przełożyć go na koszt godziny fotela, skorelować politykę płacową z indeksacją cennika i produktywnością zespołu oraz zadbać o retencję: grafiki z wyprzedzeniem, premie jakościowe.

Piąty artykuł to „Diagnostyka RTG w bólu o nieokreślonej lokalizacji”. Jest to tekst edukacyjny o doborze badań obrazowych, gdy pacjent zgłasza ból „gdzieś po tej stronie”. Autorka podaje algorytm postępowania w kolejności:

1. Wywiad + badanie kliniczne (testy opukowe, termiczne, palpacyjne; wykluczenie bólów rzutowanych/neuropatycznych),
2. RTG zębowy w rejonie domniemanym; przy braku korelacji – CBCT o ograniczonym polu (jeśli wskazania),
3. Ocena tkanek okołowierzchołkowych, pęknięć korzeni, resorpcji, zmian w zatokach, patologii niezębopochodnych,
4. Dokumentacja i informacja o dawkach.

Tipy praktyczne to: nigdy nie diagnozuj wyłącznie „na zdjęciu”; porównuj z objawami; unikaj panoram w przyapdku ostrego bólu jednostronnego (zbyt mała rozdzielczość); miej protokół eskalacji do CBCT.

Wakacyjny egzemplarz „Stomatologii Współczesnej” w artykule „Implikacje ogólnostomatologiczne złamania kompleksu jarzmowo-szczękowego” porusza temat tych właśnie złamań (zygomatico-maxillary complex, ZMC), wyjaśniając, że powstają one zwykle w wyniku urazów bocznych lub czołowych. Oprócz deformacji kostnej, trauma może powodować uszkodzenie struktur zębowych, tkanek okołozębowych, zatoki szczękowej oraz nerwu podoczodołowego. Przegląd koncentruje się na praktycznych implikacjach tych złamań dla stomatologii: diagnostyce zębowo-wyrostkowych urazów, postępowaniu po leczeniu chirurgicznym (repozycja + osteosynteza minipłytkowa) oraz wskazaniach do działań stomatologicznych (odbudowa koron, leczenie endodontyczne, szynowanie). Autorzy podają praktyczne rekomendacje dla gabinetu:

1. Standaryzuj protokół pierwszorazowej oceny pacjenta po ZMC: dokumentacja fotograficzna, RTG periapikalne, OPG/CBCT, testy vitalności,
2. Harmonogram kontroli: 1 tydz., 4–6 tyg., 3 mies., 6–12 mies. (monitorowanie żywotności i gojenia przyzębia),
3. Współpraca multidyscyplinarna (chirurg, ortodonta, endodonta, laryngolog), jasne przekazanie dokumentacji i zaleceń pacjentowi.

Drugi bardzo interesujący artykuł to „Toksyna botulinowa i jej wybrane zastosowania w praktyce stomatologicznej”. Toksyna botulinowa (BoNT) poza estetyką znalazła szerokie zastosowanie terapeutyczne: leczenie dysfunkcji stawu skroniowo-żuchwowego (SSŻ), bruksizmu z komponentą mięśniową, uśmiechu dziąsłowego (gummy smile) oraz ślinotoku (sialorrhea). Przegląd opisuje mechanizm działania (blok synaptyczny przewodzenia cholinergicznego), wskazania, schematy dawkowania i techniki iniekcji w wybranych stanach stomatologicznych oraz aspekty bezpieczeństwa. Autorzy konkludują, że BoNT jest skuteczna w redukcji napadu bólowego i napięcia mięśni żucia w określonych postaciach dysfunkcji SSŻ; działanie ma charakter tymczasowy (zwykle 3-6 miesięcy). W bruksizmie BoNT zmniejsza siłę mięśniową i objawy, ale nie eliminuje wszystkich przyczyn (psychologicznych/sennych) – terapia powinna być wieloaspektowa. W terapii ślinotoku u dzieci i dorosłych podaje się BoNT do ślinianek (zazwyczaj pod kontrolą USG); procedura wymaga umiejętności anatomicznych i zachowania ostrożności. Estetyczne zastosowania (gummy smile) wymagają precyzyjnego planowania dawki i punktów aplikacji, aby nie zaburzyć funkcji artykulacyjnej czy mimiki.

Trzeci artykuł to „Chemiczne metody znoszenia nadwrażliwości zębiny”. Nadwrażliwość zębiny (dentin hypersensitivity) pozostaje powszechnym problemem pacjentów – przegląd omawia dostępne środki chemiczne (domowe i profesjonalne) redukujące dolegliwości. Autorzy omawiają mechanizmy działania i dowody skuteczności: związki potasu (blok depolaryzacji), fluorki (reminalizacja i częściowa blokada kanalika), chlorek strontu, nanohydroksyapatyt, CPP-ACP, arginina, bioaktywne szkło, szczawiany, hydroksyetylometakrylan (HEMA), glutaraldehyd, diaminofluorek srebra (SDF). Większość preparatów wykazuje krótkoterminową ulgę; najlepsze efekty osiąga się łącząc metody domowe (pasty zawierające substancje desensytyzujące) z zabiegami profesjonalnymi (aplikacje miejscowe, lakiery, dressingi). SDF jest bardzo skuteczny w kontroli nadwrażliwości i remineralizacji w określonych przypadkach, ale powoduje trwałe przebarwienie tkanek – decyzję należy dostosować do priorytetów pacjenta. Wybór środka powinien uwzględniać RDA produktu (nieagresywne pasty u pacjentów z erozją) oraz możliwość synergii (np. fluorki + nanohydroksyapatyt). 

Inny ciekawy artykuł to „Czy rewaskularyzacja zastąpi tradycyjne leczenie kanałowe? Możliwość zastosowania u osób dorosłych”. Rewaskularyzacja (regeneracyjne procedury endodontyczne) to technika rozpowszechniona w leczeniu zębów niedojrzałych z martwą miazgą – przywrócenie ukrwienia kanału pozwala na dalszy rozwój korzenia. Przegląd bada, czy technika ma sens w przypadku zębów dojrzałych. Autorzy analizują literaturę na temat zastosowania procedur regeneracyjnych u zębów z zamkniętym wierzchołkiem: biologiczne podstawy, protokoły (dezynfekcja, indukcja krzepnięcia/środowiska przyjaznego komórkom macierzystym, zamknięcie korony), wyniki kliniczne i ograniczenia. Dostępne doniesienia pokazują obiecujące wyniki (odzyskanie objawów, niekiedy pojawienie się wewnątrzkanałowych tkanek z naczyniami), lecz dane są ograniczone (case reporty, małe serie) i brakuje badań RCT długoterminowych. U dorosłych trudniej uzyskać nadmiar komórek macierzystych i środowisko sprzyjające odnowie – jednak modyfikacje protokołów (np. zastosowanie czynników wzrostu, przeszczepów tkankowych, biomateriałów) zwiększają szanse powodzenia. Rewaskularyzacja ma potencjalne zalety (zachowanie żywotności, mniejsze ryzyko złamań korony), ale też ryzyka i niepewność co do przewidywalności efektów. Autorki podkreślają, iż rewaskularyzacja u dorosłych powinna być obecnie rozważana eksperymentalnie, w ośrodkach z doświadczeniem i po uzyskaniu świadomej zgody pacjenta. Wskazane są kryteria selekcji pacjentów (np. brak zaawansowanej infekcji okołowierzchołkowej, możliwość uzyskania szczelnego wypełnienia koronowego). Na dziś rewaskularyzacja to obiecująca alternatywa, ale nie zastępuje rutynowo endodoncji u zębów dojrzałych – brak jeszcze wystarczających dowodów. 

Inny temat na czasie to „Wybrane aspekty zastosowania lasera w codziennej praktyce stomatologicznej”. Laseroterapia staje się powszechnym narzędziem w stomatologii – od tkanek twardych po miękkie, z szerokimi zastosowaniami terapeutycznymi i biostymulacyjnymi. Artykuł omawia zastosowania laserów w profilaktyce próchnicy, przygotowaniu ubytków, wybielaniu, leczeniu nadwrażliwości, w endodoncji (dezynfekcja kanałów), chirurgii jamy ustnej (wycinanie tkanek, hemostaza), fotodynamicznej terapii nowotworów oraz biostymulacji. Lasery dają precyzję i często poprawiają komfort pacjenta (mniej bólu, mniej krwawienia). W endodoncji lasery (np. Er:YAG, Nd:YAG, diody) mogą poprawić dezynfekcję kanałów i penetrację środków antyseptycznych, ale protokoły muszą być ustandaryzowane. Biostymulacja laserowa przyspiesza gojenie tkanek miękkich i redukuje ból po zabiegach chirurgicznych. Wybielanie i profilaktyka z użyciem laserów wymaga kontroli parametrów (energia, czas) – by uniknąć przegrzania tkanek i nadmiernej wrażliwości.

W czasopiśmie „e-Dentico” przeczytamy artykuł „Kształtowanie harmonii girlandy dziąsłowej w leczeniu implantoprotetycznym – opis przypadku”. Harmonia „girlandy dziąsłowej” (gingival scallop) ma kluczowe znaczenie w estetyce uśmiechu, szczególnie w obszarze przednim i w leczeniu implantoprotetycznym. Osiągnięcie naturalnego konturu dziąsła wokół koron i implantów wymaga współpracy chirurgii, periodontologii i protetyki – planowania tkanek miękkich, odpowiednio dobranych łączników i koron tymczasowych, a często także augmentacji tkanek miękkich. W artykule opisany został plan leczenia: wieloetapowa procedura obejmująca wstępną ocenę tkanek miękkich, planowanie 3D (plan implantów), wprowadzenie implantów z jednoczesnym/lub opóźnionym podniesieniem dziąsła, formowanie dziąsła za pomocą koron tymczasowych i ostateczne uzupełnienia ceramiczne, dalej procedury kliniczne: użycie łączników do manipulacji konturem dziąsła (provisional shaping), ewentualne przeszczepy tkanki łącznej (subepithelial connective tissue graft) w celu zwiększenia grubości biotypu, procedury estetycznej regeneracji tkanek miękkich oraz cementacja/łącznikowa retencja koron ostatecznych, czego wynikiem była poprawa linii dziąsłowej, naturalna estetyka i zadowolenie pacjenta. Kluczowe czynniki prognostyczne to: początkowy biotyp dziąsła (cienki to większe ryzyko recesji), pozycja implantu w wymiarze trzywymiarowym (implat buccally → recesje), przestrzeganie zasad „biologicznego szerokości” tkanek miękkich i kości. Autor zwraca uwagę na rolę łączników tymczasowych: odpowiednio profilowane tymczasówki „formują” dziąsło – stopniowa adaptacja przy porządnej higienie prowadzi do przewidywalnych efektów, oraz na wybór łączników o właściwej wysokości i kącie – praca z technikiem przy modelowaniu emergence profile.

Drugi ciekawy artykuł to „Er:YAG w leczeniu chrapania – studium przypadku”. Wykorzystanie laserów Er:YAG w obszarze tkanek miękkich gardła/podniebienia miękkiego bywa omawiane jako małoinwazyjna alternatywa dla klasycznych zabiegów chirurgicznych w umiarkowanym chrapaniu i łagodnym OSA (w wybranych przypadkach). Opisano zastosowanie Er:YAG do remodelingu podniebienia miękkiego (zmniejszenie wibracji tkanki), parametry lasera dobrane tak, aby dać efekt biostymulacji i obkurczenia, zwykle bez pełnej resekcji. Efektem zabiegu była redukcja natężenia chrapania w krótkim i średnim terminie; poprawa subiektywnej jakości snu.

Kolejny praktyczny artykuł to „Certyfikacja umiejętności z implantologii – algorytmy i wymagania”. W artykule opisano przegląd dostępnych ścieżek certyfikacyjnych dla stomatologów chcących specjalizować się w implantologii: kursy praktyczne, moduły teoretyczne, przypadki kliniczne dokumentowane, egzaminy praktyczne, wymogi dotyczące liczby procedur, nadzoru mentorskiego oraz rekomendacje etyczne i prawne (kiedy kierować do chirurga szczękowo-twarzowego).

W bieżącym numerze „Stomatologii Estetycznej” możemy znaleźć bardzo interesujący artykuł „Stomatologia estetyczna – symetria czy sztuka harmonii?”. Artykuł przeglądowy analizuje, w jaki sposób matematyczne zasady symetrii i proporcji są stosowane w ocenie estetyki uśmiechu. Autorka wskazuje jednak, że piękno wykracza poza te zasady, a indywidualne cechy pacjenta oraz kontekst twarzy odgrywają kluczową rolę w projektowaniu estetycznym. W artykule omówiono również koncepcję „facial flow” oraz znaczenie analizy twarzy w planowaniu leczenia estetycznego.

Kolejny artykuł to „Protokół postępowania: Kliniczna i cyfrowa ocena uśmiechu”. Artykuł przedstawia kompleksowy protokół oceny estetyki uśmiechu, łączący tradycyjne metody kliniczne z nowoczesnymi technologiami cyfrowymi. Omówiono znaczenie analizy proporcji zębów, linii uśmiechu oraz symetrii twarzy, a także zastosowanie skanerów wewnątrzustnych i programów CAD/CAM w planowaniu leczenia.

Dalej przeczytać możemy praktyczny poradnik: „Jak urządzić nowoczesny gabinet – typografia w reklamie gabinetów stomatologicznych”. Artykuł omawia znaczenie typografii w projektowaniu materiałów reklamowych gabinetów stomatologicznych. Podkreśla rolę odpowiedniego doboru czcionek, kolorystyki i układu tekstu w budowaniu wizerunku placówki oraz przyciąganiu pacjentów.

Kolejny ciekawy temat to „Wybór klinicznego zastosowania łączników protetycznych do prac stałych na implantach”. Artykuł przeglądowy omawia różne rodzaje łączników protetycznych stosowanych w pracach stałych na implantach. Przedstawia ich budowę, materiały, zalety i ograniczenia, a także wskazówki dotyczące wyboru odpowiedniego łącznika w zależności od indywidualnych potrzeb pacjenta i planowanego leczenia.

Dalej natrafimy na artykuł „Leczenie przebarwionego zęba 11 z żywą miazgą po wcześniejszym urazie”, w którym omówiono przyczyny przebarwienia, metody diagnostyczne oraz zastosowane procedury terapeutyczne, takie jak wybielanie wewnętrzne, mające na celu przywrócenie estetyki zęba.

Jak zwykle to tylko wycinek z naszej prasy stomatologicznej. Zachęcam koleżanki i kolegów do dalszej lektury, nie traktując tego jako nałożony na nas obowiązek ustawicznego kształcenia, lecz jako swój własny, zawodowy, ambicjonalny rozwój.

Lek. dent. Grzegorz Herbut

W skróconej wersji tekst ukazał się w „GGL” 4/204 z 2025 r.