Dobrze wiemy, że z naszą kondycją psychiczną najgorzej jest wtedy, gdy wkraczamy w kolejną porę roku, gdy drastycznie zmienia się długość dnia lub gdy jest zmiana czasu. Nasze samopoczucie staje się nieprzewidywalne, sprawność psychofizyczna znacznie się pogarsza, a wyzwania, jakie niesie ze sobą uczestnictwo w ruchu drogowym, stają się niebezpieczne, nawet jeśli jesteśmy w pełni zdrowia. A co z chorymi uczestnikami ruchu drogowego? Co jeśli na dodatek stosują najprzeróżniejsze leki?
W przypadku bezpieczeństwa ruchu drogowego zwraca się uwagę na zagrożenia wynikające z używania alkoholu, narkotyków i dopalaczy. Tymczasem wypadki powodowane przez uczestników ruchu drogowego pod wpływem alkoholu to zaledwie 6 proc. wszystkich wypadków komunikacyjnych. Szacuje się, że ponad trzy razy więcej, bo aż 20 proc. zdarzeń drogowych, spowodowanych jest niepożądanymi działaniami leków zażywanych przez uczestników ruchu. Graniczy z cudem zobaczyć lub usłyszeć w mediach rzeczowe informacje w tej sprawie. Co więcej, także personel ochrony zdrowia, poczynając od lekarzy, stomatologów, farmaceutów, a kończąc na ratownikach medycznych i pielęgniarkach, chociaż potencjalnie do tego przygotowany, w sprawy upowszechniania zagrożeń niepożądanymi działaniami leków angażuje się raczej sporadycznie.
Wpływ możliwych niepożądanych działań leków na niebezpieczne obniżanie sprawności psychofizycznej zebrano w poniższej tabeli.
Niepożądane działania leków a ich wpływ na sprawność psychofizyczną uczestników ruchu drogowego
| NIEPOŻĄDANE DZIAŁANIA LEKÓW INDUKOWANE FARMAKOTERAPIĄ | SPRAWNOŚĆ PSYCHOFIZYCZNA |
| Nadmierne uspokojenie, uczucie dezorientacji, zmęczenie, splątanie | Osłabienie refleksu, mniejsza reaktywność w stosunku do zmieniających się warunków |
| Senność | Wydłużenie czasu reakcji, ryzyko zaśnięcia za kierownicą |
| Zmniejszenie napięcia mięśniowego | Wydłużenie czasu reakcji |
| Zaburzenia widzenia | Zaburzenia oceny odległości, pogorszenie ostrości i zawężenie pola widzenia |
| Indukowane przez leki zawroty głowy | Brak stabilności toru jazdy, nagła zmiana pasa ruchu |
| Zasłabnięcie, omdlenie | Adynamia, niemoc, utrata świadomości |
O niekorzystnym wpływie leków na sprawność psychofizyczną decyduje ich powinowactwo do różnych receptorów. W poniższej tabeli zebrano najistotniejsze informacje dotyczące tego problemu.
Związek pomiędzy receptorami a upośledzeniem sprawności psychofizycznej
| RECEPTORY | WPŁYW NA SPRAWNOŚĆ PSYCHOFIZYCZNĄ |
| Noradrenergiczne | Osłabienie uwagi i czujności |
| Histaminowe (H1) | Spowolnienie psychomotoryczne, zaburzenia koordynacji wzrokowo-ruchowej, sedacja, zaburzenia uwagi |
| Muskarynowe | Zaburzenia uwagi, osłabienie mechanizmów wzbudzenia korowego, zaburzenia oceny odległości |
| Glutaminergiczne | Osłabienie mechanizmów przetwarzania informacji |
| Dopaminergiczne | Zmiany w czasie reakcji |
Oczywiście największy problem w omawianym obszarze stanowią leki psychotropowe. Wynika to stąd, że farmakodynamiczne spektrum tych leków najczęściej obejmuje działanie sedatywne i nasenne. Należy wziąć jednak pod uwagę, że równie często leki psychotropowe wykazują działania przeciwne, czyli pobudzające, a to stanowi zagrożenie dla bezpieczeństwa ruchu równie duże jak przesadny stoicyzm.
W ostatnim zestawieniu zebrano nazwy leków lub grup leków, których profil objawów niepożądanych przyczynia się do wzrostu ryzyka wywołania zdarzeń drogowych wyjątkowo często.
Leki, które najczęściej są powodem zdarzeń drogowych
| Benzodiazepiny Niebenzodiazepinowe leki nasenne – tzw. leki „Z” Neuroleptyki fenotiazynowe Inne neuroleptyki: haloperidol, kwetiapina, olanzapina Leki przeciwdepresyjne o działaniu sedatywnym: mianseryna, trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne Hydroksyzyna Doksylamina Difenhydramina Leki przeciwhistaminowe penetrujące do OUN: klemastyna, cetyryzyna, loratadyna Leki indukujące zawroty głowy: winpocetyna, nicergolina, loperamid Analgetyki opioidowe (w tym przypadku potencjalne upośledzenie sprawności psychofizycznej ma charakter osobniczo zmienny) Kannabinoidy (marihuana) |
MEMENTO:
Każdy pacjent jako potencjalny uczestnik ruchu drogowego musi posiadać wiedzę o tym, które z zażywanych przez niego leków mogą upośledzać psychofizyczną sprawność. Od tego zależy zdrowie i życie nas wszystkich.
Dr hab. Jarosław Woroń, prof. dr hab. Ryszard Korbut
Zakład Farmakologii Klinicznej Katedry Farmakologii Wydziału Lekarskiego UJ CM Kraków,
Uniwersytecki Ośrodek Monitorowania i Badania Niepożądanych Działań Leków,
Szpital Uniwersytecki w Krakowie